Son aylarda İK yöneticileriyle yaptığım hemen her görüşmede aynı soru geliyor: "Sizde avatar var mı?" Piyasada gülümseyen, başını sallayan, dudakları konuşmayla senkron oynayan dijital insanlar giderek çoğalıyor. Demolarda da etkileyici durduğu bir gerçek.
Fakat biz Jobnest.ai'da bilerek bu yola girmedik. AI mülakatı avatarsız tasarladık ve aday karşısında bir yapay zekâ olduğunu en baştan biliyor. Bu bir maliyet tercihi değil, adayın deneyimiyle ilgili bir tercih. Neden böyle düşündüğümüzü araştırmalar üzerinden anlatayım.
Tekinsiz vadi olgusu
Japon robotik profesörü Masahiro Mori 1970'te kısa bir makale yazdı ve "tekinsiz vadi" (uncanny valley) kavramını ortaya attı. Makalenin Mori'nin onayıyla yapılmış ilk İngilizce çevirisi 2012'de IEEE Spectrum'da yayımlandı. Fikir basit: bir şey insana benzedikçe ona karşı yakınlık duygumuz artıyor, ama "neredeyse insan ama tam değil" noktasına gelince bu duygu birden ürpertiye dönüyor.
Mori'nin vurguladığı bir detay bence AI mülakat tartışması için çok önemli: hareket bu etkiyi büyütüyor. Makalede 1970 Osaka Fuarı'ndaki bir robot örneği var. Yüzünde insandaki kadar yapay kas olan bu robotun gülümseme hızı yarıya indirildiğinde ifade mutlu görünmek yerine ürkütücü hale geliyor. Mori'nin tasarımcılara tavsiyesi de net: insana birebir benzemeye çalışma riskine girmek yerine, bilinçli olarak insan olmayan bir tasarımı hedefleyin.
Video mülakatta avatar tam olarak bu riskli bölgede yaşıyor. Dudak senkronu biraz kaydığında, göz kırpma yanlış zamanlandığında ya da yüz ifadesi cevabın tonuna uymadığında aday ister istemez cevabından çok ekrandaki yüze odaklanıyor. Kendi işini anlatması gereken kişinin dikkati dağılıyor. Video ve telefon formatlarının hangi pozisyonda daha iyi çalıştığını da video mülakat mı, telefon mülakatı mı yazımızda karşılaştırdık.
Araştırmalar AI mülakatta avatar hakkında ne diyor?
2023'te yayımlanan bir çalışmada (Kleinlogel ve ark., 299 katılımcı) adaylar üç tür mülakata girmiş: yüz yüze, soruları bir avatarın sorduğu video mülakat ve soruların ekranda yazılı çıktığı video mülakat. Avatar eklemek, adayların süreci adil ya da net bulmasını yazılı versiyona göre değiştirmemiş. Yüz yüze görüşmeye göre anlamlı şekilde daha fazla stres bildiren grup ise avatarlı grup olmuş.
Regülasyon da aynı yöne bakıyor
AB Yapay Zekâ Yasası'nın 50. maddesi, insanlarla doğrudan etkileşime giren yapay zekâ sistemlerinin, kişilerin bir yapay zekâyla etkileşimde olduklarını bilecekleri şekilde tasarlanmasını şart koşuyor (durum zaten açıkça belliyse hariç). Bu bilgi en geç ilk etkileşim anında, açık ve ayırt edilebilir şekilde verilmeli. Deepfake niteliğindeki görüntü, ses ya da video içerikleri için de yapay olarak üretildiklerinin açıklanması gerekiyor.
Türkiye AB üyesi değil, ama AB'de faaliyet gösteren ya da AB'deki adaylarla çalışan şirketler için bu madde doğrudan gündemde. Avatar kullanmak tek başına yasak değil. Yine de gidişatın şeffaflıktan yana olduğu çok açık. Yapay zeka mülakatlarında adil ve şeffaf değerlendirmeyi AI mülakatta önyargı ve adil değerlendirme yazımızda ayrıca ele alıyoruz.
Avatar savunanların haklı olduğu bir nokta
Avatarı savunan meslektaşlarımın bir derdi var ve haklılar: aday boş bir ekrana konuşmak istemiyor olabilir. Kleinlogel'in çalışmasında da yazılı soru versiyonu yüz yüze mülakatın gerisinde kalıyor. Ama çözüm avatar değil. Süreci baştan net anlatmak, adaya karşısında bir yapay zekâ olduğunu ve kararı kimin vereceğini söylemek, ilk soruyu ısınma sorusu yapmak bence avatardan çok daha fazla işe yarıyor.
Jobnest'te neden avatarsız, şeffaf bir AI mülakat?
Bizim Jobnest'teki tercihimiz bu yüzden avatarsız, şeffaf ve sade bir mülakat. Aday kimseyle oyun oynamadığını biliyor ve dikkatini kendi cevabına veriyor. Merak edenler Jobnest.ai AI mülakat sayfası üzerinden deneyimi görebilir.
Kaynakça
Mori, M. (1970/2012). The Uncanny Valley: The Original Essay by Masahiro Mori. Çev. K. F. MacDorman ve N. Kageki. IEEE Spectrum.
Kleinlogel, E. P., Schmid Mast, M., Jayagopi, D. B., Shubham, K. ve Butera, A. (2023). "The interviewer is a machine!" Investigating the effects of conventional and technology-mediated interview methods on interviewee reactions and behavior. International Journal of Selection and Assessment, 31(3), 403-419. https://doi.org/10.1111/ijsa.12433
Avrupa Komisyonu, AI Act Service Desk. Article 50: Transparency obligations for providers and deployers of certain AI systems.
